Ghana 2025

Ghana is een land gelegen in West-Afrika, met een oppervlakte die ongeveer zes keer zo groot is als Nederland. Er wonen circa 35 miljoen mensen op het moment van schrijven, waarbij de bevolking door het vruchtbaarheidscijfer van 3,66 momenteel met circa 2% per jaar groeit. De hoofdstad van Ghana is Accra, en dit zal de eerste bestemming zijn van de reis van Wiel Wijnen (verpleegkundig specialist orthopedie) en mijzelf - Hidde Veldman (aios orthopedie) - op vrijdag 28 februari 2025. We zullen het weekend in Accra doorbrengen en vervolgens doorreizen naar Duayaw Nkwanta. Aldaar zullen we verblijven in het St. John of God Hospital om het lokale orthopedische team te ondersteunen. Het belooft een verrijkende ervaring te worden, zowel op professioneel als persoonlijk vlak, waarvan ik u middels dit schrijven graag deelgenoot wil maken.

De reis begint op het centraal station in Roermond, waar mijn vrouw en kind ons uitzwaaien. Aangekomen op Schiphol wordt de inhoud van onze koffers zodanig herverdeeld dat deze allemaal onder de toegestane grenswaarde blijven (dit lukt op de kilo nauwkeurig). Vervolgens moet Wiel bij de douane zijn halfvolle flesje water achterlaten, maar zijn enorme gipsschaar in de handbagage wordt deze keer gedoogd. We hebben apart ingecheckt, waardoor we met zo’n 15 rijen tussen ons in het luchtruim boven de Sahara doorkruisen. 

Gekleed voor de koele Nederlandse februariochtend, stappen we rond 21.30 uur (lokale tijd) het vliegveld uit en de bedompte warmte in. Het is alsof je in een auto stapt waar de verwarming te hoog staat. Tropisch. We zijn in Afrika! Terwijl onze vrienden, familie en collega's nu in het rood, geel en groen carnavallen, lopen wij - 5100 kilometer daar vandaan - langs de Ghanese vlag met diezelfde kleuren, en zijn we een stempel rijker in ons paspoort. 

Na het nodige onderhandelen met de taxichauffeur over hoeveel Ghanese Cedi’s het waard is om ons en onze bagage naar het hostel te brengen, zie ik voor het eerst het straatbeeld van Accra. In ons hostel proosten we met een kegel Club bier op het begin van deze ervaring.

Nadat de Portugezen in 1471 voor het eerst voet aan land zetten in Ghana, werd er vanuit meerdere Europese landen (onder andere Denemarken, Groot-Brittannië en ons eigen Nederland) een trans-Atlantische slavenhandel opgezet waarbij vanuit Ghana schepen richting Amerika vertrokken. Naar schatting zijn er zo’n 12 miljoen slaven uit deze regio verscheept, waarvan ongeveer 15% omkwam tijdens de reis. In 1807 werd de slavenhandel door de Britten verboden. Ghana was nadien nog lange tijd een overzeese kolonie van Groot-Brittannië, totdat het op 6 maart 1957 als eerste kolonie onafhankelijk werd. Door deze periode is de officiële taal nu Engels, en wordt bovenstaande in die taal aan ons verteld door een lokale gids. 

Met de gids bezoeken we twee forten – Ussher Fort en James Fort – waar de slaven werden vastgehouden voordat ze op de schepen werden geladen. Het is enorm heftig om te zien en horen hoe hier destijds met mensen werd omgegaan: de kamers waar ze gevangen werden gehouden, de omstandigheden, de slavenmarkt, de strafkamer en de 'Door of No Return'. Daarna lopen we met diezelfde gids – een bekende van Wiel – naar een lokaal schooltje, waar we de pennen uitdelen die we meebrachten. Een hoop energie en vrolijkheid hier. 

Een schril contrast met de leefomstandigheden aan de kust in Jamestown, waar we hierna naartoe gaan. De manier van leven hier is schrijnend. Uitgemergelde runderen staan er op Crocs en teenslippers, een laag afval bedekt hun verblijf en ze worden zichtbaar niet goed verzorgd. Geiten worden op straat tussen het ongedierte en de vliegen geslacht, en de sfeer lijkt op een middeleeuws filmdecor. We zien een hond aan de ketting die als door rabiës getroffen uit zijn ogen kijkt. En terwijl in Europa de verbrandingsmotoren worden vervangen door batterijen in een poging het klimaat te redden, stijgt vanuit hier een gitzwarte rook op van het verbranden van autobanden en plastic afval. Een deel van het dorp is gesloopt en de mensen zijn recent verjaagd, zodat de Chinezen hier hun nederzettingen konden bouwen, vanwaar zij vis zullen vangen en transporteren naar China, zo wordt ons verteld. Treurig. 

We gaan hierna naar een lokale kunstmarkt, waar we hartelijk worden ontvangen en rondgeleid door een oude bekende van Wiel. Hij is een lokale percussieheld en trakteert ons met zijn vrienden op een muzikaal welkom. Na de lunch gaan we nog even ontspannen op het strand en later uiteten. Veel van Accra gezien, morgen zullen we afreizen naar Duayaw Nkwanta!

Bepakt en bezakt lopen we in de brandende zon op zoek naar een taxi richting het vliegveld. 80% van het verkeer lijkt hier uit taxi's te bestaan, maar op een zondag zijn ze schaars. Maar het is gelukt! Onderweg zien we enkele lokale ondernemers die een volledig winkelassortiment of broodjeszaak op hun kruin vervoeren en aanbieden aan de voor het rode stoplicht wachtende automobilisten - windowshoppers. 

Aangekomen op het vliegveld is het nog spannend of we alles meekrijgen. We gaan met een vliegtuigje dat plek heeft voor 50 mensen, maar mogelijk niet voor beide koffers die Wiel incheckt. We zitten in een klein, warm vliegtuig en zijn klaar voor de take-off. De crew geeft vervolgens de voorste passagiers instructies over wat zij moeten doen in geval van nood (dingen als deuren openen door aan hendels te trekken). Ze hebben geen vragen. Als een paar minuten later een van deze passagiers niet wist dat de laptop bij opstijgen uit en opgeborgen moest zijn – letterlijk net omgeroepen – begin ik diens capaciteiten om de eerdere noodinstructies in praktijk te brengen toch in twijfel te trekken. Lawaaiig door de resonantie, en hortend en stotend door de turbulentie, verplaatsen we ons door de lucht. Aangekomen in Sunyani rijdt een grote bolderkar met alle koffers een bloedhete wachtruimte binnen, en nemen we ook beide koffers van Wiel weer in ontvangst. 

We worden opgepikt met een busje, komen vlot hierna aan in Duayaw Nkwanta en stappen onze woning voor de komende periode - The Maastricht House - binnen. Hier ontmoeten we Nancy, onze steun en toeverlaat qua koken en huishoudelijke taken alhier. We lopen wat rond en Wiel laat me het ziekenhuis zien. Daarbij lopen we direct ook al langs de patiënten op de wards. Als enige blanken trekken we bekijks en vertelt iedereen zijn/haar verhaal. We zien een hoop traumata. Femur- en crurisfracturen komen hier veel voor en worden, door het gebrek aan geld, niet bij iedereen operatief behandeld. Er zijn mensen die hier al vijf weken in tractie liggen. Zo zien we ook een jonge vrouw met een kindje van ongeveer een jaar, die een floating knee (ipsilaterale cruris- en femurschachtfractuur) heeft opgelopen bij een motorongeval, maar de operatie niet kan betalen. Ook zien we enkele ex-fixen, waaronder bij een man met een schotwond. Ook infecties en asafwijkingen liggen opgenomen. De verpleging doet hier de medische handelingen. De verzorging van patiënten en het eten komt via familieleden, die dus ook ruim aanwezig zijn. 

We lopen hierna wat door het dorp. Zandwegen, gaten in de weg, hectisch verkeer en veel mensen. De markt is helaas al gesloten. Langs de wegen zijn er een soort open riolen waar ratten krioelen. Hierna lopen we terug en eten we in ons tijdelijke thuis noodles met kip, dat Nancy heeft klaargemaakt, en ontmoet ik Dr. Prosper Moh. Hij is een zeer vriendelijke man die hier een uitgebreide staat van dienst heeft. Hij is de orthopedisch chirurg met wie ik morgen mee zal draaien. We hebben een dag OK gepland staan, en hij vraagt of ik mee ga naar het ziekenhuis om de patiënten voor morgen te zien. 

Zo staan we om 20.30 uur op een zondagavond in een ziekenhuiskamer en worden de patiënten voor morgen een voor een binnengebracht. Wij kijken de patiënten na en bediscussiëren de plannen voor morgen voor die patiënt. Hierna moet de patiënt met een vingerafdruk (niet iedereen kan hier schrijven) zonder informed te zijn de consent tekenen. Het belooft morgen een gevarieerd en interessant programma te worden! Na de beoordeling wordt benadrukt dat we de handen moeten wassen, maar komt er geen water uit de kraan en wordt snel een emmertje gehaald om over onze handen leeg te schudden.

Om 7 uur gaat de wekker voor de eerste werkdag hier. Na het ontbijt loop ik richting het OK-complex voor de orthopedie. Er is een kleine omkleedruimte waar een grote variëteit aan OK-pakken ligt. Er zijn twee OK’s in het complex, beide zullen we gebruiken. 

Het eerste patiëntje komt op de arm van de OK-verpleging binnen en ik herken het als het meisje met klompvoetjes van gisteren. Hier doen we een achillespees-tenotomie en leggen vervolgens gips aan volgens Ponseti. We steken over naar de andere kant en doen dezelfde handelingen bij een vergelijkbare casus. 

De time-outprocedure voorafgaand aan de ingreep wordt hier niet gedaan. Dr. Moh heeft zijn plan klaar en de anesthesie brengt het kind in slaap. Postoperatief is er wel documentatie. Er wordt gewerkt met een elektronisch patiëntendossier en ook zien we foto's digitaal. Het OK-verslag bestaat hier uit twee regels: 'operation: ....' en 'indication: ...'. Wel worden recepten en RX-orders door de operateur ingelegd. 

De volgende casus is bijzonder. Het betreft een 13-jarig meisje met een deformiteit in de onderste extremiteiten ten gevolge van rachitis. Met name het onderbeen heeft een forse bowing, met als gevolg een varusstand en geëndoroteerde voet. Omdat de femora ook niet normaal gevormd zijn, hebben we lang gesproken over wat nu te doen, zelfs nadat het meisje al spinaal anesthesie heeft ontvangen. Uiteindelijk wordt gekozen voor de W/M serrated osteotomie van de proximale tibia, zodat de varus- en rotatieafwijking in één keer gecorrigeerd kunnen worden en hopelijk geen andere operatie nodig is. De gekartelde vorm van deze osteotomie vergroot het oppervlak, waardoor de botgenezing vlotter verloopt en maakt het geheel rotatiestabiel, waardoor geen osteosynthesemateriaal nodig is en uitbehandeling met gips volstaat. 

Osteosynthese-materiaal en andere implantaten worden niet door de verzekering vergoed en zijn vaak te duur voor patiënten. We opereren onder bloedleegte. Hiervoor worden opengeknipte binnenbanden voor een fiets gebruikt. We werken in stoffen steriele OK-jasjes en er wordt afgedekt met stoffen doeken die met een Weber-klem worden vastgezet. Ook de doeken waar de sets in zitten, worden hergebruikt. De operatie gaat vlot en doordat we op twee kamers draaien, gaan de wissels ook verrassend efficiënt. 

De volgende patiënt is een kindje met Blount’s disease en heeft opnieuw een varusbeen-as links, twee jaar na een osteotomie. Gezien de leeftijd is er nog voldoende restgroei en daarom wordt gekozen voor guided growth middels een 8-plate (die vanuit MUMC nu ook hier beschikbaar is), lateraal in de proximale tibia. De C-boog wordt bediend door de operateur en soms wordt er onnodig lang doorlicht, zelfs wanneer niemand op het scherm kijkt. 

We gaan hierna verder met een vrouw van in de 60, die gonartrose heeft in het laterale compartiment van de rechterknie, waarbij de valgusstand op het oog toch zeker 50 graden bedraagt. Een presentatie waarvan Dr. Moh vertelt dat die hier veel voorkomt. Een closing wedge mediaal van het distale femur levert een recht been op en zal de belasting meer via het goede mediale compartiment laten verlopen. 

We verwijderen K-draden bij een distale humerusfractuur, verwijderen schroeven die last geven na ORIF van een tibiaplateaufractuur en verwijderen een ex-fix bij een open cruris waarbij de wond met een split-skin graft is genezen en we nu gips aanleggen. Hierna eten we kip met rijst alvorens we aan de laatste casus beginnen: een jongeman staat op voor een sequesterectomie. Het betreft een chronische osteomyelitis van het distale femur waarbij een sequester buiten pust. We openen en verwijderen het dode bot, doen een nettoyage en spoelen, we nemen kweken af met een swab. De patiënt krijgt antibiotica. Het lukt niet om de wond volledig te sluiten en er blijft een huiddefect. Hiervoor is geen andere optie voorhanden. 

We zijn rond 17.00 uur klaar op de OK. Dit valt erg mee. Het programma wordt hoe dan ook afgemaakt en er worden geen patiënten afgezegd, ongeacht hoe laat het is. Morgen hebben we poli, benieuwd wat ik dan zal gaan zien!

Voorafgaand aan het spreekuur met Dr. Moh loop ik mee op de afdeling. Er zijn hier zaaltjes waar de patiënten liggen. Aparte ruimten voor mannen, vrouwen, kinderen en de ‘private wards’. Er liggen 40+ patiënten en we gaan ze allemaal langs. Hier ontmoet ik Dr. Tony (Dr. Anthony Gyiele), hij is een van de vier orthopedisch chirurgen alhier. Samen met een clubje verpleegkundigen, enkele Trauma and Orthopedic Technicians (TOT; soort combi gipsmeester en PA trauma) en de ‘medical officer’ lopen we langs de patiënten. Van Prosper begreep ik dat in Ghana de geneeskundestudie ook 6 jaar duurt, hierna dien je als ‘house officer’ verplicht vier verschillende 6 maanden durende rotations te doen binnen de interne geneeskunde, obstetrie/gynaecologie, kindergeneeskunde en chirurgie onder supervisie, voordat je als arts mag beginnen. Hierna kun je als medical officer aan de slag en -als ik het goed begrijp- is je functie dan vergelijkbaar met die van een ANIOS. Op zijn telefoon toont hij de röntgenfoto’s van de patiënten. 

‘Doctor Hidde, tell me about this case.’ Bij de patiënten die we gisteren opereerden vertel ik wat we gedaan hebben en wat het plan zal zijn. We lopen bij alle patiënten langs en er zijn vele casussen die indruk maken. Met name omdat beperkte middelen optimale behandeling geregeld in de weg staan. Wat me echt opvalt tijdens het lopen van de visite is dat er veel over de patiënt wordt gepraat in aanwezigheid van de patiënt, en niet veel met. ‘This is a case of ..’ ‘Huh, was this not the case where we did ..?’ ‘The trauma mechanism of this patient was ..’ 

Er zijn niet veel bedden over en we zullen plek moeten maken. Hierom wordt bij sommige patiënten ‘you can discharge him’ tegen de verpleging gezegd. Zo ook bij een oude man die tot op heden voor bijna 6 weken met een proximale femurfractuur in tractie had gelegen. Met knijpen in het bovenbeen wordt een blok callus ter hoogte van het proximale femur gevoeld. Hij zal mogen gaan belasten. De man oogt cachectisch en zwak. Ik bespreek met -de inmiddels aangesloten- Dr. Moh dat ik me afvraag of hij nog zal gaan lopen. Die antwoord bevestigend. Hij liep blijkbaar daarvoor nog en zal het thuis met hulp van familie weer moeten gaan oppakken.

Na de visite lopen we door naar de polikliniek. We komen door een warme overvolle hal en lopen de kamer van Dr. Moh binnen. Dit is de enige spreekkamer met airconditioning, een gift van een dankbare patiënt die tijdens het consult last had van de hitte. Ik zal bij Dr. Moh in de kamer plaatsnemen, en samen zullen we de patiënten zien. Hij rinkelt met de bel op zijn bureau. 

Bij het geluid van de bel komt een constante, eindeloze stroom patiënten op gang. Eén voor één komen ze binnen, strompelend, hinkend of waggelend. De opstelling in de kamer is zodanig dat Prosper vanachter zijn bureau ziet hoe men binnenkomt. De anamnese en het lichamelijk onderzoek zijn minder uitgebreid dan ik gewend ben, maar aangezien patiënten zich hier vaak pas melden als de klachten echt ondraaglijk zijn geworden (lees: veel later in het ziekteproces), is de diagnose doorgaans snel duidelijk.  

Röntgenfoto's zijn elektronisch in te zien. Veel patiënten komen echter van ver; het is geen uitzondering dat zij meer dan twee dagen onderweg zijn voor hun consult. Vaak brengen zij reeds gemaakte röntgenfoto’s mee, die we via de lichtbak beoordelen. 

Er komt een breed palet aan orthopedische pathologie voorbij in die spreekkamer op die dinsdag en woensdag.

We zien malunions en nonunions na fracturen. Patiënten bezoeken bij een fractuur vaak eerst een traditionele ‘bonesetter’, die – als men geluk heeft – de fractuur spalkt, maar verder voornamelijk kruiden en magie toepast, veelal zonder succes. Bij open fracturen leidt dit frequent tot osteomyelitis, vaak met een sequester (meermaals gezien). De indrukwekkende malunions worden gepland voor een correctieosteotomie, terwijl gesloten nonunions vaak alsnog met gips worden gepoogd te behandelen. Wiel, die in de ochtenden druk is met onderwijs voor de TOTs in opleiding, helpt in de middagen met het gipsen. 

Prosper vertelt me dat als iemand vertelt dat de breuk bijvoorbeeld 3 maanden oud is, je dit altijd maal twee kan doen. Men loopt hier eerst echt nog lang mee rond. Zo komt een patiënt voor een reguliere controle voor zijn voet binnen met krukken. Met zijn handen doet hij alles, maar terloops gaat het gesprek over de zwelling over het dorsum van de rechterhand. Dit zou er nu ongeveer een week zitten. Ik onderzoek de hand en bij asdruk voel ik de 4e straal zeker een centimeter inzakken, maar de patiënt geeft geen krimp. Ik geef voorzichtig nogmaals iets asdruk en kijk hem aan: ‘pain?’ En met de meest stoïcijnse gezichtsuitdrukking ooit beantwoordt hij dit met: ‘yes’. De röntgenfoto bevestigt het vermoeden op een metacarpale 4 fractuur en Wiel legt een intrinsic plus gips aan. De mensen hier in Ghana zijn ongelooflijk taai – letterlijk en figuurlijk. Tijdens operaties merkte ik dat de huid veel stugger is bij het snijden en hechten. Er brak zelfs een naald bij Dr Moh. Hoewel dit natuurlijk ook aan de minder goede kwaliteit materiaal kan liggen. 

We zien op de poli ook problematiek die we in Nederland veelvuldig zien. Denk hierbij aan aspecifieke rugpijn of artrose. Opvallend is dat knieën hier veel vaker aangedaan zijn dan heupen. Dit kan mogelijk worden verklaard door de manier waarop jonge kinderen hier worden gedragen: op de rug van de moeder in een doek, wat in feite een natuurlijke spreidvoorziening is. Dit zou niet alleen de lage prevalentie van heupdysplasie verklaren, maar mogelijk ook bijdragen aan een morfologie met een lagere predispositie voor coxartrose op latere leeftijd.  

De stapel patiëntkaarten van de patiënten die nog gezien moeten worden op het bureau lijkt eindeloos. We werken continu door. Bij Dr. Moh is er sprake van een onverstoorbare kalmte, ook als de pathologie complex is of als het systeem niet meewerkt. Als de ene patiënt naar buiten loopt, komt de volgende meteen hierna naar binnen. Tot we rond 15.30u gaan lunchen, we nemen een half uur en laten de volle wachtkamer achter ons om even thuis te eten. Hierna gaan we weer gestaag door.  Op dinsdag zien we na de visite 62 patiënten op de poli, op woensdag zijn het er vermoedelijk meer. Rond 18:00-18:30 uur zit de werkdag erop. 

Ik vind het heftig om te zien dat patiënten met invaliderende ziektebeelden die in Nederland goed behandelbaar zijn, hier niet adequaat behandeld kunnen worden. We zien een vrouw in de 50 met een lumbale spondylolisthesis (Meyerding  graad 3) en daarbij neurogene claudicatio klachten. In plaats van een operatieve fusie en decompressie, krijgt deze patiënte een corset. Een vitale zestiger met bilaterale, invaliderende gonartrose kan nauwelijks lopen en krijgt braces in plaats van totale knieprothesen. Een man van in de vijftig strompelt met één kruk de kamer binnen. Op de röntgenfoto zien we avasculaire necrose van de linker femurkop – een evidente indicatie voor een totale heupprothese. Echter, deze man krijgt een tweede kruk voorgeschreven om het lopen enigszins te vergemakkelijken. 

Het wettelijk vastgestelde minimumloon in Ghana bedraagt minder dan 500 Cedis per maand, wat neerkomt op minder dan 30 euro. Stephen, de lokale instrumentmaker, vertelt me dat mensen jaarlijks slechts 25 Cedis bijdragen aan hun zorgverzekering. Dit betekent dat per verzekerde slechts 1,50 euro per jaar beschikbaar is voor zorgkosten. Gezien deze bedragen is het niet verwonderlijk dat de verzekeringsmaatschappijen onmogelijk implantaten tegen Westerse prijzen kunnen vergoeden.

Vandaag is Ghana 68 jaar geleden onafhankelijk geworden van Groot Brittannië. Een officiële feestdag. In het ziekenhuis is voor ons niks te doen en we hebben noodgedwongen vrij. 

Vanuit de taxi richting Sunyani zien we echter weinig festiviteiten. De taxidriver vertelt hoe de economie er nu slecht voor staat in Ghana. 3 jaar na de onafhankelijkheid (65 jaar geleden) werd Ghana een republiek. Recent is een nieuwe president gekozen en die geeft wel hoop, zo wordt ons verteld. De munt is afgelopen jaren fors gedevalueerd, maar er is wel degelijk potentie. Ghana is rijk aan grondstoffen en grote delen van het land zijn vruchtbaar: cacao, cashewnoten en mango's zie je hier veelvuldig. Die mango's zijn overigens heerlijk. Ook zijn er behoorlijke goudreserves in Ghana. 

Deze ochtend hebben we – na de gebruikelijke challenges bij de organisatie – voor het eerst toegang tot wifi, waardoor we eindelijk computerwerkzaamheden kunnen verrichten die tot nu toe moesten wachten. Na de lunch nemen we een taxi naar Sunyani, samen met twee Ghanezen die dezelfde kant op moeten, zodat de taxi volledig bezet is. Onderweg krijgen we een klapband, maar met reservewiel komen we uiteindelijk veilig aan bij het Eusbeth hotel. Hier brengen we zwemmend, lezend en relaxend de namiddag door. 

Als avondeten bestellen we hier de mixed grill vol vlees, garnalen en vis. Een welkome afwisseling van hetgeen we hier standaard eten. Ochtend: brood met omelet. Middag: rijst/pasta/noodles (soms zelfs een combinatie van die drie koolhydraatbronnen), met veel smaakversterkers, een beetje groente en een kippenpoot of ei. Het avondmenu is over het algemeen identiek aan de lunch. De afwisseling die we hebben is Yam (een soort aardappelfrites, maar dan droger) en een soort bonengerecht met gebakken bananen.  

Vanochtend lopen we weer met het hele team langs de patiënten in de wards. Het valt echt op dat de overgrote meerderheid ligt opgenomen met traumatische letsels. Veel externe fixateurs bij open fracturen aan het onderbeen. Veel patiënten in tractie, en hier en daar een intra-medullaire fixatie voor zij die zich dit konden veroorloven. Wiel maakt ook direct foto’s van de wonden als lesmateriaal over wondverzorging komende week. Hierna is er geen orthopedisch programma en zijn Wiel en ik aanwezig op de gipskamer. Ook hier geeft Wiel onderwijs. In de avond proosten we op het weekend.

Weekend! Vroeg in de ochtend vertrek ik met Wiel, de Ghanese collega Stephen en Peter (de driver) per busje richting het noorden. We gaan naar Mole National Park! 

Onderweg kijk je je ogen uit. Er gebeurt genoeg op en langs de weg dat het fotograferen waard is. Helaas is mijn telefoon gistermiddag uitgevallen en is mijn poging tot opladen vannacht onsuccesvol gebleken. 

Tegenwoordig heeft zo'n 85% van de bevolking in Ghana toegang tot elektriciteit. Het stroomnet is echter dermate onbetrouwbaar dat we regelmatig in het donker zitten en de noodaggregaat van het ziekenhuis horen aanslaan. Normaliter is dit van korte duur, maar nu zijn we de hele nacht stroomloos gebleven. Met de laatste percentages die Wiels telefoon nog bezit, zijn we gelukkig toch in staat om nog enkele stopplaatsjes vast te leggen. 

Het tropische savanne klimaat van Ghana waarbij het kwik overdag structureel boven de 30 graden blijft zijn we nu gewend. Richting het noorden gaat echter ook de temperatuur omhoog, tot zo rond de 39 graden vandaag. Als we langs de weg bij een dorpje kijken waar de mensen in traditionele hutjes wonen en waar ze iets aan het verbranden zijn, is het dus net alsof je voor een kachel staat. 

Salaam Aleikum! We worden verwelkomd bij de Larabanga Mosque. Het is de oudste moskee van Ghana en een van de oudste van West-Afrika. De legende verhaalt, bij monde van onze tourgids, dat deze moskee in 1421 werd gebouwd door de islamgeleerde Ayuba. Hij zou palen in het gebouw hebben gestoken om de hoogte te markeren, waarna de moskee 's nachts op mystieke wijze vanzelf verder werd gebouwd. Na Ayuba’s overlijden werd hij bij de moskee begraven. Op die plek groeit sindsdien de baobabboom, waarlangs we nu de vrouwen zien bidden die niet in de moskee passen. Het is een indrukwekkende boom, de oudste bekende exemplaren van dit type zijn bijna 2000 jaar oud. 

Meer flora, en ook fauna, als we bij de lodge aankomen in het Mole National Park. Vanaf het terras strekt de savanne zich eindeloos voor ons uit—een prachtig uitzicht. We spotten grivet-apen, wrattenzwijnen en Afrikaanse olifanten, waarvan er één nieuwsgierig dichterbij komt. Hier genieten we van ontspanning, zwemmen en lekker eten. De nacht brengen we met z’n vieren door in één kamer—onverwacht, want we hadden op tijd aparte kamers geboekt en de bevestiging per mail ontvangen. Maar zoals zoveel hier, blijkt ook dit vol ‘challenges’ te zitten. Eigenlijk verbaast ons dat niet eens meer. Morgenochtend om 6:45 uur gaan we op safari! 

In de vroege ochtend speuren we in onze 4x4 de begroeiing af. We spotten talloze antilopen, wrattenzwijnen, apen en vogels—eens wat anders dan de geiten, schapen, kippen en runderen die overal langs de weg en in de dorpen lopen. Een tip leidt ons naar de live locatie van een groep olifanten. We stappen uit en zien ze van dichtbij, een indrukwekkende ervaring. 

Terug bij de lodge genieten we van ons ontbijt, terwijl een groep brutale bavianen de boel terroriseert. Daarna vertrekken we voor de vijf uur durende rit richting Duayaw Nkwanta, met onderweg stops bij de Kintampo-watervallen en het idyllisch gelegen Kristo Buase Monastery. 

Bij thuiskomst wacht ons een portie rijst met kippenpoot. Mijn plan is om nog wat te werken, maar een plotselinge stroomuitval gooit roet in het eten. Morgen begint week twee alweer.

Er bestaat een mythe dat het 21 dagen duurt om aan een nieuwe routine te wennen. Ik ben echter na één week al helemaal gewend aan het patroon hier: de dagindeling, de maaltijden, het weer, het weekschema, de verhoudingen en natuurlijk de avonden met collega-reisgenoot Wiel op een terras. Het is maandag, en dat betekent: opereren met Dr. Moh! 

In Ghana is circa 57% van de bevolking jonger dan 25 jaar, terwijl dit percentage in Nederland slechts rond de 27% ligt. Mede hierdoor staan hier vaker kinderen op het orthopedische OK-programma dan in Nederland. Dit sluit ook aan bij de speciale interesse van Prosper, die de traumachirurgie tegenwoordig juist weer meer overlaat aan zijn jongere collega’s.

We opereren vandaag 4 kinderen (klieven syndactylie tussen eerste twee stralen voet, bilaterale closing wege osteotomie bij valgus beenassen, verwijderen multipele exostosen i.c.m. M-osteotomie en een behandeling nonunion van een tibiafractuur). Hierna nog een drietal osteotomieën bij ouderen met mediale gonartrose en een asafwijking die een osteotomie rechtvaardigd. We eindigen met een chronische osteomyelitis van het distale femur waarbij we o.a. nog een verdwaalde schroef en een sequester verwijderen.

"Medaase" (klinkt als "Midassie", betekenis: bedankt).

Hier wordt Twi gesproken, en bijna iedere patiënt spreekt dit uit wanneer ze de spreekkamer verlaten.

In Nederland verwacht men doorgaans uitgebreide tijd en aandacht van de arts tijdens een consult. Tegelijkertijd wil men niet lang op de ingeplande afspraak wachten en stoort men zich eraan als een arts uitloopt. Deze conflicterende belangen kunnen spanning veroorzaken in de arts-patiënt-poli-assistent-verhouding.

Hier is dit geenszins het geval. Mensen zijn blij als ze geholpen worden, ongeacht het tijdstip of de snelheid waarmee dit advies tot stand komt. Ze komen van heinde en verre met hun klachten en waarderen de antwoorden die ze krijgen – zelfs als die soms neerkomt op: "Het is wat het is en ik kan verder niets voor je betekenen." Het valt me op dat mensen hier makkelijker hun lot accepteren wanneer er medisch gezien geen oplossing voorhanden is, zelfs als dat een zware tegenvaller is.

Vandaag heb ik poli met Prosper. Er is weer een grote variëteit aan orthopedische problemen. Helaas zien we opnieuw veel patiënten met irreversibele schade veroorzaakt door een bezoek aan de traditional bonesetter in plaats van een arts. 

Zo zien we twee adolescenten met nauwelijks functie in hun elleboog en op de röntgenfoto’s een chronische luxatie die respectievelijk drie en vijf jaar geleden is ontstaan. Een andere jongen heeft een Volkmann-contractuur van het onderbeen doordat een bonesetter het fors heeft ingesnoerd – voor een onbekende diagnose. Dit strak verbinden is een veelgebruikte methode bij bonesetters en brengt een hoog risico op complicaties met zich mee.

Een ander schrijnend geval betreft een patiënt met een antebrachiumfractuur, waarbij de bonesetter hetzelfde aansnoeren heeft toegepast rond de bovenarm. De patiënt presenteerde zich met hevige pijn en volledige uitval van sensomotoriek in de onderarm. Een fasciotomie mocht niet meer baten; de jongeman zal binnenkort worden ingepland voor een amputatie van zijn dominante rechterarm.

Wanneer we een universitaire student zien met een MCP-2-luxatie van de rechterhand, die al twee jaar bestaat en niet verbeterde na behandeling door een bonesetter, besef ik dat dit geloof diep in de cultuur geworteld zit en niet afhankelijk is van opleidingsniveau. Iedereen in het ziekenhuis bevestigt dit, en de lijst met anekdotes hierover is te lang om op te schrijven.

Rond 18:30 uur is het spreekuur klaar. Ik eet thuis en ga daarna terug naar het ziekenhuis om met Anthony de patiënten voor morgen door te nemen. Het OK-programma zit vol. Tijdens een ronde langs de SEH wordt het programma nog verder uitgebreid – een programma dat hoe dan ook afgemaakt wordt, ongeacht hoe hoog de maan staat.

Wereldwijd sterven jaarlijks circa 15 mensen per 100.000 inwoners als gevolg van een verkeersongeval. In Nederland ligt dit cijfer op slechts 3,4 per 100.000, terwijl dit in Ghana oploopt tot 25,9 (cijfers uit 2021). Naast de mortaliteit is er ook een aanzienlijke morbiditeit door verkeersongevallen, wat de OK-programma’s hier voor een groot deel vult met trauma. 

In Nederland zijn traumatische letsels vaak gesloten en acuut, terwijl dat hier eerder de uitzondering is. Hier zijn de traumatische letsels meestal juist open en/of chronisch, vaak verergerd door eerdere interventies van traditional bonesetters. Een groot deel van het orthopedisch lijden zou kunnen worden voorkomen met betere verkeersveiligheid en bewustwording rondom de schadelijke praktijken van bonesetters. 

Op het programma staan: een split thickness skin graft bij een patiënt met een open crurisfractuur waar in een eerdere fase reeds een ex fix is geplaatst. Een open tibiafractuur waarop we een ex fix plaatsen. Een distale tibiafractuur die we gesloten reduceren en gipsen. Een zeer communitieve open crurisfractuur waarvoor een below knee amputatie de beste oplossing is. En een lastige malunion van het onderbeen welke uiteindelijk goed staat en we fixeren met een ex fix (kanaal nagenoeg afwezig dus geen pen en weke delen staan geen plaat toe). Ook zijn er nog twee patiënten met een valgus beenas waarvoor we een distale femur closing wedge en een proximale tibia M-osteotomie uitvoeren. 

De operaties worden bemoeilijkt doordat de C-boog niet werkt. Dit oude apparaat raakt volledig ontregeld bij stroomuitval (Alhier: ‘dumsor!’, oftewel 'off-on' in de lokale taal). Hierdoor zijn de postoperatieve controle foto's op de afdeling soms extra spannend. 

We startten om 08:30 uur en zijn om 22:30 uur klaar. Vermoeid, maar voldaan, verlaten we het OK-complex. 

Vandaag hebben Anthony en ik samen poli. Hij is nu twee jaar klaar als orthopedisch chirurg. We spreken over verschillen tussen Nederland en Ghana qua behandelingen. Hij is ambitieus en zou het liefst ook op reguliere basis heup- en knieprothesiologie willen uitvoeren. We spreken over de problemen die dit ook met zich mee zal gaan brengen qua complicaties en hoe dat hier nog best een uitdaging kan vormen. Ook is pathologie bij de patiënt die zich hier voor een prothese kandideert veelal dermate ernstig dat het ook voor de ervaren heup- en/of kniechirurg in Nederland als uitdagend zal worden bestempeld. Niet iets waar je zomaar aan begint aan het begin van je learning curve. 

’s Avonds gaan Wiel en ik met Prosper naar zijn bakkerij, waar zijn dochter stroopwafels heeft gemaakt ter beoordeling door ons Nederlanders. Lekker! Daarna laat hij ons zijn naastgelegen boerderij zien, waar hij onder andere bananen, sinaasappels en mango’s verbouwt en kippen en geiten houdt. 

Na de visite is er geen orthopedisch programma. Als Wiel terugkomt van het lesgeven, gaan we samen met Prosper naar Sunyani. We gaan hier wat drinken en ontspannen. Vandaag was Wiels laatste werkdag hier, morgenochtend vroeg pakt hij samen met Stephen de bus richting Accra om nog als toerist rond te reizen. 

We bespreken onze ervaringen en de verschillen in de gezondheidszorg. Daarbij staan we uitgebreid stil bij het (levens)werk van Prosper Moh. Hij is een man met een groot hart die zich zijn hele leven heeft ingezet om mensen zo goed mogelijk te helpen. Afkomstig uit het noorden van Ghana, waar de toegang tot orthopedische zorg nog beperkter is, reist hij zelfs nu nog tijdens zijn vakanties naar die regio om zorg te verlenen – een bewonderenswaardige toewijding. Zijn pensioen nadert, en daarmee zal hij zijn nalatenschap achterlaten. Hopelijk kunnen zijn opvolgers de kwaliteit van zorg die hij hier heeft opgebouwd behouden en deze zo toegankelijk mogelijk blijven aanbieden. De toekomst zal het uitwijzen.

Zaterdagochtend vertrekt Wiel en ben ik alleen. Door visumperikelen komen Heleen Staal (orthopedisch chirurg) en Niels Merkelbach (anios orthopedie) pas morgen. Vandaag doe ik de opgespaarde was met de hand in emmers en hang ze te drogen. Ik doe nog wat werk en vertrek dan voor een ontspannen middag aan het water in het Eusbeth hotel in Sunyani. 

Zondagmiddag arriveren Heleen en Niels. We praten uitgebreid bij. Mijn laatste week alhier zal ik met hen doorbrengen.

Vandaag voeren we samen een OK-programma uit, dat weer even interessant is als altijd. Bij een kind met aanzienlijke bilaterale valgusafwijkingen, dat we onlangs op de poli zagen, corrigeren we de beenassen met een closing wedge osteotomie van zowel de mediale proximale tibia als het distale femur, aan beide zijden. Het is een interessante en plezierige dag op de OK. Aan het einde van de dag eten we samen, en daarna gaan Niels en ik nog even Duayaw Nkwanta in voor een drankje en een zelf geplukte mango en cashewnootvrucht. 

Vandaag staat een poliklinische dag op het programma. Niels en Heleen draaien mee met het spreekuur van Dr. Moh, terwijl ik samenwerk met Dr. Tony. De wachtkamer zit -zoals gewoonlijk- behoorlijk vol met patiënten die zich in de ochtend hebben gemeld met een orthopedisch probleem. Zij nemen plaats en wachten geduldig tot zij ergens in de loop van de dag aan de beurt zullen zijn. Er wordt hier niet met vaste afspraken op tijd gewerkt; de patiëntpasjes worden in volgorde verzameld, en zodra een patiënt aan de beurt is, wordt deze geholpen. In de loop van de dag slinkt de stapel pasjes geleidelijk, totdat we ’s avonds het spreekuur afronden. 

Voor Niels was dit zijn eerste dag in de Ghanese polikliniek. Die avond bespreken we uitvoerig zijn eerste indrukken. Hoewel er opnieuw talloze patiënten met interessante, bijzondere en soms schrijnende problemen zijn langsgekomen, merk ik dat ik inmiddels redelijk gewend ben aan de patiëntenpopulatie op de poli.

Vandaag opereer ik samen met Anthony. Het is weer een vol traumaprogramma: Drie patiënten komen hun fixateur externe inleveren; twee van hen krijgen aansluitend nog een gips. Een split-thickness skin graft wordt geplaatst op het defect bij een patiënt met een open crurisfractuur, waarbij eerder een fixateur externe is geplaatst. Daarnaast verwijderen we een plaat uit de humerus van een patiënt waarvan de fractuur is genezen en waarbij de plaat klachten zou veroorzaken. Opvallend is dat patiënten hier vaak de overtuiging hebben dat implantaten na genezing verwijderd moeten worden, ook wanneer deze geen klachten geven. Dit heb ik op de polikliniek meerdere malen ervaren, waarbij het aan ons is om uit te leggen dat er geen noodzaak is tot verwijdering van dergelijk materiaal wanneer het geen klachten geeft. 

Tussendoor komt een kind via de spoedeisende hulp naar de operatiekamer. Hij heeft een ongeval gehad met een tuk-tuk (hier lokaal anders genoemd), waarbij zijn voetrug over het asfalt is geschuurd. De extensorpezen liggen bloot. We reinigen de wond grondig door deze uitgebreid te spoelen en te ontdoen van straatvuil; gelukkig zijn alle extensorpezen nog intact. In een later stadium zullen we moeten nadenken over hoe we de verdere wondbedekking zullen realiseren. Bij een patiënt met een communitieve open crurisfractuur met blootliggend bot verwijderen we een stuk dood bot, zorgen we voor adequate bedekking van het overig bot en plaatsen we een fixateur externe. Bij een jongeman met een femurschachtfractuur als gevolg van een verkeersongeval plaatsen we een intramedullaire pen. We moeten deze procedure open uitvoeren. De C-boog is defect en doorlichting is niet mogelijk. 

We sluiten de dag laat in de avond af met een above elbow amputatie bij een jongeman die voor een antebrachiumfractuur hulp zocht bij een traditionele medicijnman. Helaas kreeg hij een geïmproviseerde tourniquet om zijn bovenarm als behandeling, gecompliceerd tot een afunctionele rechterarm die niet meer te redden was.

Vandaag werk ik samen met dr. Abu op de polikliniek. We hebben niet eerder samengewerkt en praten uitgebreid over de verschillen in behandelingen tussen Ghana en Nederland. Het is een interessante dag met waardevolle uitwisselingen. 

Daarnaast spreken we over wetenschappelijk onderzoek. Dr. Abu heeft tijdens zijn opleiding als resident onderzoek verricht en is gemotiveerd om naast zijn klinische werk wetenschappelijke projecten op te zetten. We bespreken de uitdagingen die hierbij komen kijken, zoals het combineren van onderzoek met een drukke klinische praktijk en de soms suboptimale dossiervoering en dataopslag. 

Desalniettemin is het duidelijk dat er hier voldoende interessante pathologieën aanwezig zijn en dat er nog veel onbeantwoorde onderzoeksvragen liggen. Er zijn al diverse samenwerkingsprojecten met het MUMC+, zowel afgeronde als lopende studies. Het moge duidelijk zijn: hier ligt nog volop werk voor de toekomst.

Na de ochtendvisite trakteren we onze collega’s op typisch Nederlandse lekkernijen. De stroopwafels vallen in de smaak, maar de drop wordt minder enthousiast ontvangen. Het is tijd om iedereen te bedanken en afscheid te nemen, want vandaag is alweer de laatste dag in de kliniek van de Obruni dokters (Obruni=blanke/buitenlanders). Nadat iedereen zijn eigen weg is gegaan, vertrekken wij in de namiddag naar Sunyani voor een verfrissende duik in het zwembad van het Eusbeth Hotel. We dineren daar ook, waarna we in de avond per taxi terugkeren naar Duayaw Nkwanta voor onze laatste nacht in the Maastricht House.

Vroeg in de ochtend komt Prosper vlak voor ons vertrek langs om afscheid te nemen. Vervolgens vertrekken we met de bus richting het vliegveld en vliegen naar Accra. In Accra brengen we een ontspannen dag door voordat we aan onze terugreis beginnen. Om 22.00 uur vertrek ik richting Amsterdam, terwijl Heleen en Niels iets later richting Brussel vliegen. In het vliegtuig zit ik tussen twee Ghanezen in en zie ik op de kaart op het schermpje voor me hoe Nederland in de komende 6 uur en 40 minuten steeds dichterbij komt.

Vroeg in de ochtend land ik op Schiphol. Met de trein reis ik naar het station van Roermond, de plek waar deze reis drie weken geleden begon. Gijsje en Midas staan me daar op te wachten. Ik ben weer thuis!

Wanneer ik na het weekend mijn eerste spreekuur in het MUMC+ draai, besef ik des te meer hoe bevoorrecht wij zijn met ons zorgsysteem. Het inzicht dat toegang tot hoogwaardige zorg niet voor iedereen vanzelfsprekend is, stemt tot relativering en dankbaarheid. 

De afgelopen weken hebben mij als arts en als mens verrijkt. Het was een waardevolle ervaring binnen mijn opleiding tot medisch specialist, en ik ben dankbaar voor deze unieke kans. Mijn dank gaat daarbij uit naar de Ghanese collega’s in het St. John of God Hospital voor de hartelijke ontvangst en de prettige samenwerking tijdens mijn verblijf, en naar mijn collega’s van het MUMC+ voor hun flexibiliteit, waardoor deze ervaring mogelijk werd. Ook wil ik mijn thuisfront danken voor hun flexibiliteit, begrip en steun. Mijn reisgenoten wil ik danken voor de fijne tijd samen. Ten slotte wil ik u als lezer bedanken voor uw belangstelling in mijn reis en werkzaamheden. 

Deze bijzondere ervaring heeft mijn horizon verbreed en smaakt zeker naar meer.