Blog Ghana 2023

Op vrijdag 10 februari  ben ik met een zware rugzak en twee grote koffers vol met gereedschap, instrumentarium, gipsverband e.d. met  de trein vertrokken richting Schiphol. Een mooie uitdaging om deze zware koffers met elk nog iets meer dan 32 kg, revaliderend na een rotator cuff laesie, met de trein op Schiphol te krijgen. De dame aan  de KLM balie had het vrij snel voor mij uitgerekend.  Na bijbetaling van 250 Euro voor het overgewicht zag ik mijn koffers via de loopband verdwijnen.

De vlucht verliep voorspoedig. Als buurman kwam Kwasi naast mij zitten. Kwasi is zo’n 30 jaar geleden van Ghana naar Toronto (Canada) geëmigreerd. Nu op 56 jarige leeftijd heeft hij de intentie om terug te keren naar zijn geboorteland. Naast Kwasi die in Ghana geboren is, zijn er meer Afro Amerikanen die willen terugkeren naar landen zoals Ghana en dat meer dan 400 jaar nadat hun voorouders Afrika als slaven hebben verlaten. Sinds 2019 zijn minstens 1500 Afro Amerikanen na een campagne van de Ghanese overheid onder het motto van “the year of the return” weer teruggekeerd  in Ghana.

Tijdens de vlucht viel mij op, dat Kwasi problemen had met zijn ogen. Hij vertelde dat hij 6 jaar geleden geopereerd was aan een goedaardige hersentumor, maar dat sindsdien zijn zicht fors was beperkt. We hebben afgesproken dat ik hem naar de aankomsthal zou begeleiden.

Toen het vliegtuig was geland, bleef Kwasi rustig zitten. Iedereen om ons heen, ook de mensen die in de rijen achter ons zaten, stonden op en pakten hun handbagage om uit te stappen. Kwasi zal  bemerkt hebben, dat er een soort van Westerse onrust over mij heen kwam en zei:  “take  it easy , we have all the time”. Toen we uiteindelijk samen naar buiten liepen, werd Kwasi  in de vliegtuigslurf opgevangen door iemand van de airport assistance.

Kwasi  stelde mij aan deze man voor als vriend die hem mee naar de aankomsthal zou begeleiden. Zo liepen we samen richting douane. We naderden al vrij snel de rij van de mensen die voor ons waren uitgestapt en  die stonden te wachten voor de paspoort controle. Kwasi werd links langs de rij geleid en toen hij bemerkte dat ik twijfelde, vroeg hij mij om hem te volgen. Bij de eerste mensen die we zo passeerden voelde ik mij redelijk ongemakkelijk en keek ook een beetje schuin naar links weg. Maar hoe verder we langs de rij opliepen van ik denk wel zo’n 400 passagiers, die in een volle Boeing 777-300ER kunnen zitten, ebde dit gevoel snel weg.

Ook in de aankomsthal was het vrij druk. Lange rijen voor de diverse loketten van de paspoortcontrole. Kwasi wordt door de airport assistance naar de kortste rij geleid. Een loket voor Ghanaian citizans. Ik denk dat mijn vragende blik genoeg aanleiding heeft gegeven om ook mij uit te nodigen om in die korte rij  van Ghanaian citizans aan te sluiten. Zowel mijn paspoort als ook mijn verre van Ghanese uiterlijke kenmerken, waren voor de vriendelijke dame van de douane geen probleem. Nadat ik haar op haar vraag geantwoord had, dat ik  les zou gaan geven aan het SJG College en zou gaan meewerken met collega’s in het SJG Hospital, kreeg ik mijn stempel in mijn paspoort en stonden we vrijwel als eersten aan de bagageband. Ik keek eens rustig rond, snoof de  eerste geur van Afrika weer op en voelde mij direct al weer op mijn plek. 

In de trein op weg naar schiphol kreeg ik een appje van Bernard. Bernard heb ik in 2008 voor het eerst ontmoet in Kananga (DRCongo). Met zijn drieën hebben we Bernard financieel ondersteund om zijn studie medicijnen te voltooien. Enkele jaren later toen ik in Rwanda was, liep hij gynaecologiestage bij Dr. Mugwege (De Nobelprijswinnaar) die in Bukavu (Oost Congo) verminkte verkrachtingsslachtoffers als gynaecoloog probeert te helpen. Hij is mij toen in Rwanda komen opzoeken. Op dit moment is Bernard bezig met zijn medische specialisatie  tot Gynaecoloog in Togo. Togo grenst in het westen aan Ghana. Enkele weken geleden had hij al laten weten nog wat wensen op zijn verlanglijstje te hebben staan. In het appje liet Bernard weten dat hij zelf wilde proberen naar Accra te komen om mij nog op te zoeken en zijn spullen op te  halen. ‘s avonds krijg ik een Appje van Bernard en verteld hij mij dat het hem helaas niet is gelukt op tijd te vertrekken vanuit Lomé. Inmiddels heeft hij geregeld dat iemand anders de spullen komt ophalen. Hij gaat wel proberen  om mij te komen opzoeken in Accra in het weekend dat ik terugvlieg.

Vroeg in de ochtend ben ik met de VIP bus vertrokken richting Duayaw Nkwanta. Net als vorig jaar heeft de chauffeur mij op mijn verzoek weer netjes voor het ziekenhuis afgezet. Ik logeer weer in het zogenaamde Maastricht House. Anders dan afgelopen jaren trof ik de ijskast helaas leeg en niet gekoeld aan.

Na de weekstart op maandagochtend, waarbij alle afdelingshoofden onder de grote mangoboom de bijzonderheden van het afgelopen weekend bespreken, ben ik met Fred Inkum , de directeur van het SJG College naar de school gereden om de planning van mijn lessen voor de  komende weken te maken. Aan de ene kant is het natuurlijk apart dat ofschoon het al weken bekend is dat ik zou komen, de planning hier nog niet op  is aangepast. Aan de andere kant, is dit hier wel in 5 minuten geregeld. Bij ons heeft dit  wel meer voeten in de aarde. De ijskast had ik al aangezet en Fred heeft deze vervolgens laten vullen.

Dinsdagmorgen om 08.00 uur start de eerste lesdag. I.t.t. andere jaren worden de gipspractica dit jaar in de collegezaal van de oude school verzorgd die naast het ziekenhuis ligt. Dit betekent onder meer dat de studenten die bij de nieuwe school zijn geïnterneerd, met de schoolbus gebracht worden. Geheel volgens mijn eigen inschatting komt de bus pas rond 08.15 het ziekenhuisterrein opgereden. In de ochtend gestart met theorieonderwijs, vervolgens het eerste practicum: polsfractuur met aanleggen van gipsspalk dorsaal en volair en circulair gips.

Dinsdag is ook polikliniek dag van orthopedisch chirurg Dr. Moh. In  de middag meegewerkt op de orthopedie poli en gipskamer. Het meest bijgebleven is mij de patiënt waarbij  het enkelgewricht  was vastgezet. Deze patiënt had een gipsverband en om het gewricht tussen sprongbeen en scheenbeen nog beter op zijn plaats te houden was er een dikke pen geboord door de hiel, het sprongbeen tot in het scheenbeen van de patiënt. Bij deze patiënt mocht deze dikke Steinmanse pen verwijderd worden. Opong haalde op de operatiekamer de handboor op, om deze pen te verwijderen. Het positieve aan dit verhaal is, dat ik de handboor herkende als het handboor dat we een aantal jaar geleden hebben opgestuurd. Naar de reactie van de patiënt te oordelen, heeft hij aan deze handeling zonder verdoving minder positieve herinneringen overgehouden.

In de eerste week verder op elke ochtend lessen en trainingen gegeven aan de tweedejaars leerlingen van de opleiding tot Trauma and Orthopedic Technician. De studenten zijn zelfs zo enthousiast dat ze hebben gevraagd voor een extra onderwijsmiddag, toen op  woensdag- en donderdagmiddag een ander onderwijsblok is komen te vervallen.

Donderdag even bij de diabetespoli gaan kijken. In de sloppenwijken van grote Afrikaanse steden zoals Accra, Kinshasa en Nairobi zien we het al langer: westerse welvaartziekten als suikerziekte en hoge bloeddruk groeien enorm, waardoor het aantal patiënten met hart- en herseninfarcten en amputaties van voeten en onderbenen sterk groeit. Deze ontwikkeling is ook hier op het platteland in Ghana te zien. Op de markt is meer dan voldoende koolhydraatrijk voedsel te krijgen. Preventie en goede zorg staan nog in de kinderschoenen. Daarbij komt nog dat zowel diabetes als hoge bloeddruk zgn. silent killers zijn, patiënten merken er in het begin weinig tot niets van. En als ze dan ergens last van krijgen gaat niet iedereen direct naar een kliniek, ze gaan pas naar een dokter als ze echt klachten hebben. En als die dokter vervolgens slechts controle consulten afspreekt en hen niet echt van de klacht afhelpt, blijft niet iedereen deze doktersafspraken en zijn ingestelde behandeling volgen. Dit maakt, dat de mensen die uiteindelijk wel op de polikliniek komen, vaak veel ernstige complicaties hebben.

Donderdagavond bij het douchen viel het me weer op.  Een klein miezerig straaltje spoot uit het koperen kraantje bij de douche. Terwijl ik de kraan opendraaide brak deze zo maar af en spoot het water vanuit de leiding in de douche. Putcorrosie noemen ze dit. Maar ja wat dan….. De kraan was er niet meer op te zetten. Thuis weet ik dan wel hier of daar een kurk of zelfs een champagne kurk te vinden die je in die pijp zou kunnen duwen. Bierdopjes genoeg, maar dat werkt niet. Vlug wat emmers gezocht om toch nog wat van dat schaarse water op te kunnen vangen. Vervolgens heb ik van  kunststofgips  een taps toelopende dop gemaakt die de buis afsloot. Om te voorkomen dat de dop werd wegspoten heb ik deze met een bezemsteel via de andere muur gefixeerd. 

Bij de afdelingsvisite van de orthopedisch afdeling zag ik dat de zalen niet zo vol lagen als anders. Op de kinderzaal liggen een aantal kinderen die geopereerd zijn aan “O- benen”, een kind is behandeld aan  een enkelbreuk en Rebecca ligt in bed met een ontsteking aan het bot van haar linker onderbeen waardoor ze haar knie niet meer kan strekken. Op de volwassen zalen zowel bij de heren als dames veel onderbeenbreuken, bovenbeenbreuken die bijna allemaal conservatief behandeld worden met een tractie, fixateur externe of gipsverband. Een enkele patiënt is geopereerd middels een pen of plaatfixatie. De meeste mensen in Ghana hebben een basis ziekenkostenverzekering die ongeveer 28 Ghanese cedis (€2) per jaar kost. Deze verzekering betaald vrijwel  alleen de ziekenhuisopname. Kosten van verband, spuiten , medicijnen maar ook de operatie zijn voor de patiënt zelf. Dan is de keuze voor een conservatieve behandeling voor de meest mensen snel gemaakt.  De premium ziekkostenverzekering kost 50 GHcedis (€3.67) per maand en vergoed veel meer kosten. Hier op het platteland is dit voor de meesten niet weggelegd.

In de loop van vrijdag werden naast de zijingang naar het ziekenhuis, op het pleintje voor het migration office allemaal rood-zwarte tenten opgezet. De begrafenis van de grote Chief van de regio. ’s Avonds is veel volk op de been, de meesten in zwart of zwart-rode en soms ook wel zwart rode traditionele kledij. Om 20.00 vertrekt een stapvoets rijdende begrafenisstoet. Voorop rijdt politie met sirene gevolgd door een grote lijkenwagen, diverse grote  Amerikaanse pickups met in de achterbak traditionele trommelaars. De stoet wordt begeleid met bewapende en met pruiken uitgedoste figuren die om de paar honderd meter een flinke knal laten horen. Dit was de manier om van de grote chef afscheid te nemen die als majoor in het leger had gediend. Nadat ze door de hoofdstraat op en neer hadden gereden, kon de avondceremonie met veel traditionele muziek en dans beginnen.

Ik zat met een biertje op het terras van Big Mamma’s bar: Big Mamma’s Hot Spot. Mensen van de ceremonie die even wat anders wilden, kwamen bij Big Mamma om wat te eten of te drinken. De gin vloeide rijkelijk. Big Mamma zelf was ook in het zwart gekleed en liep geregeld naar de tenten op het ceremonieterrein.

Toen ze een keertje  terugkwam, informeerde ze of ik ook eens wilde gaan kijken. De traditionele dansers en de trommelaars zijn zeker de moeite waard zei ze. Ik vroeg mij hardop af of dit wel zou kunnen, maar gaf aan dat ik het wel bijzonder zou vinden. Big Mamma informeerde of ik mijn camera bij me had. Vervolgens pakte Big Mamma mij bij de arm en voordat ik het wist zat ik met mijn rode hardloopschoenen (dit paste nog wel) en mijn geelzwarte blouse op een stoeltje onder een tent. Om beter foto’s te kunnen maken, begeleide ze mij helemaal tot vooraan bij de traditionele trommelaars en dansers. Een prachtig schouwspel. De begrafenis ceremonie zou in totaal 4 dagen gaan duren.

Een Ghanese begrafenis is net als bij ons een gelegenheid om te rouwen, om afscheid te nemen. Daarbij biedt de Ghanese begrafenis ook een podium voor de rijke traditionele cultuur en kunst van het land. Een begrafenis is daarnaast ook een grote sociale happening die groots wordt aangepakt.

Op vrijdag wordt de overledene meestal uit het mortuarium opgehaald en verzorgd. De chief is daarna in een stoet door de stad gereden. De avond troosten de rouwenden zich, door te luisteren en  te dansen op opzwepende muziek. Bij de chief duurde dit tot een uur of twee in de nacht.

Om 7.00 in de ochtend werd de ceremonie voortgezet. In de loop van de dag wordt de overleden begraven. Of bij de chief ook de kistdragers een rol hebben gehad om een soort van entertainment te bieden, is mij niet bekend. Ghanese kistdragers staan hiervoor bekend. De mensen zijn net als de vrijdag gekleed in een rood/zwarte klerencombinatie.

Op zondag gaat het begrafenisgezelschap naar de kerk. Bij de chief duurde de begrafenisbijeenkomst daarna tot 18.00 uur. De locatie is nu gewijzigd naar het grote veld tegenover het ziekenhuis. De kleur van de tenten en de kleding is op zondag wit met zwart.

Op maandag wordt de balans opgemaakt van de kosten en de opbrengsten door donaties van de bezoekers.

In het weekend hebben Stephen de instrumentmaker/fysiotherapeut van het SJGH en ik Tano Boase bezocht. Een streek met bijzondere granietformaties, waar de mensen van de Bonostam zich in moeilijke tijden van oorlogen en slavernij hebben weten schuil te houden. In deze buurt bij Techiman liggen ook Christo Boase en Grotto Techiman. Respectievelijk een klooster en een kerk die binnen de bescherming van deze rotsformaties zijn gebouwd. Prachtige locaties binnen dit natuurfenomeen.

In  tweede week heb ik les gegeven aan de derdejaars studenten. Onderwerp conservatieve behandelingen aan de onderste ledematen. Enkelfractuur, gesloten onderbeenbreuken. Afgelopen jaar hebben we de bovenste ledematen behandeld. Dr. Moh heeft hen geregeld nog een herhalingstraining gegeven. Ook deze studenten zijn weer zeer gemotiveerd. Ik stond verbaasd dat  zij zelfs in de pauze wilden doorgaan met het onderwijs, ik ben wel anders gewend……  Maar dit was voor mij  ook helemaal geen probleem omdat het leslokaal een van de weinige ruimtes is met airco en lekker koel was..

In de middag heb ik als bestuurslid van de Stichting SJGH even tijd gehad voor een gesprek met Sr. Faustina, de administrator van het ziekenhuis en Dr. Moh de medical director.

Daarna ben ik even gaan kijken bij het onlangs geïnstalleerde röntgenapparaat van Philips. De Zweedse donateurs zijn reeds met een foto vereeuwigd aan de muur. Door een actie van een andere Nederlandse stichting : “De Vrienden van Ghana” is het apparaat uit Zweden via Nederland verscheept naar Ghana en aldaar door  een lid van deze stichting  geïnstalleerd. Ik heb mij laten vertellen dat het gaat om een Multi Diagnost Eleva van Philips die voor vrijwel alle medisch specialismen in de diagnostische sfeer ingezet zou kunnen worden. Het is nu alleen nog wachten op een z.g. UPS (uninterrupable power supply), die zal moeten voorkomen dat het apparaat steeds gaat uitvallen en gereset zal moeten worden als gevolg van de frequent voorkomende stroomuitvallen.

De laborante vraagt zich inmiddels af  of ze geen bijscholing zal moeten volgen, omdat dit toch zeker iets meer is dan de patiënt vragen zijn adem vast te houden en vervolgens op de knop te drukken……

Woensdagochtend heb ik weer bij het klompvoeten spreekuur meegewerkt. De derdejaars studenten hadden vanochtend een klinische dag en hebben meegekeken in het ziekenhuis. Een aantal van hen zag ik bij het klompvoeten spreekuur. Er is een nieuw team collega’s die de klompvoetjes behandelen. Ik weet nog goed dat de moeders vorig jaar de kinderen in een badje verzorgden, de gipsjes met water verweekten en vervolgens zelf afhaalden. En dat werkte toen voor iedereen prima: het hoogtepunt van de dag voor moeder en kind. Waarom dit niet meer gedaan wordt, heeft me niemand echt kunnen uitleggen. Met mijn baby gipsschaartje was het gips niet veilig te verwijderen. Het verwijderen van het gips met de gipszaag vervolgens, vind ik nogal heftig.

Je ziet dan op zo’n ochtend heel wat afwijkingen langskomen die we in Nederland in een aantal jaren zelfs niet eens zien. Pasgeborenen met klompvoeten, oudere kinderen van twee jaar oud, kind met amnionbandsyndroom dat naast een klompvoet ook enkele tenen en vingers mist, kindje met beiderzijds geïsoleerd voorkomende sterk verkorte voetzoolpezen en klauwstand van de voeten, hakkevoetjes en een kindje met een talus verticalis. Sommige patiënten zijn van ver afkomstig. Een moeder en kind maken voor de behandeling steeds de reis vanuit Accra. In het guesthouse verbleven al weken een moeder en kind omdat ze van Ivoorkust afkomstig waren.

Deze ochtend lag het accent op dun gipsen en betere verslaglegging van de mate van correctie.

’s Middags hebben we bij Rebecca een gipsachterspalk voor de knie aangelegd. Deze spalk moet ervoor zorgen dat haar knie niet voortdurend in een gebogen stand ligt. Rebecca is een tijd geleden in een afwateringskanaal, lees open riool gevallen en heeft hierbij een open beenbreuk opgelopen. Haar vader is in eerste instantie met haar naar een bonesetter gegaan. Die heeft haar behandeld met kruiden. Onder veel mensen in Ghana is een groot vertrouwen in z.g.n. bonesetters. Daarbij komt ook nog dat mensen zich in eerste instantie afvragen,  waarom hun kind dit ongeluk is overkomen. Een bonesetter kan hier in de regel wel een antwoord op geven. In onze cultuur vragen wij ons in eerste instantie af, waar ons kind de beste behandeling zou kunnen krijgen. Een behandeling van een bonesetter is in de regel ook minder duur als behandeling in een ziekenhuis. Toen het na een tijdje alleen maar slechter ging met Rebecca, heeft haar vader haar hier naar het ziekenhuis gebracht. Helaas heeft Rebecca in het begin de noodzakelijke behandelingen gemist, waardoor er nu een moeilijk te behandelen infectie in het bot bij haar knie zit.

Donderdagmorgen de laatste lesdag. We hebben afgesloten met de secundaire behandeling van gesloten onderbeenbreuken waaronder ook de sarmiento brace.

Het eerste cohort studenten is afgelopen november afgestudeerd. De afgestudeerden zijn allen over ziekenhuizen van het land  verdeeld en onder supervisie geplaatst bij een orthopedisch chirurg/traumatoloog die hen nog een tijd lang praktisch zal begeleiden. Deze artsen kunnen ook beoordelen of de opleiding voldoende aansluit bij de praktijk.

Ik heb weer met heel veel plezier aan deze groepen met voor het overgrote deel, heel enthousiaste mensen deze trainingen en lessen gegeven. Na de evaluatie werd ik door de schoolleiding bedankt met een prachtige Ghanese blouse met dito maatvoering. Daarbij kreeg ik for the wife twee mooie Ashanti armbanden en  nekhanger.

In Accra heb ik weer Jamestown bezocht. Toeristisch is Jamestown interessant vanwege het 17-eeuwse Jamesfort en Usscherfort en de vuurtoren. Ik wilde nogmaals graag de sloppenwijk van Jamestown bezoeken. Deze fascineert mij  iedere keer weer. Een absolute No-Go-Area voor toeristen. Aan de rand van deze krottenwijk die iets verder ten westen van de vuurtoren begint zoek ik meestal een bewoner die mij als gids wil rondleiden. Onder begeleiding is de kans groter dat je op deze plek gedoogd wordt.

Vandaag heb ik een afspraak gemaakt met een van de leraren van de school die op het strand onder de vuurtoren ligt. Het schooltje biedt onderwijs aan zo’n 400 kinderen. Er is een tekort aan eigenlijk van alles. Voor de kinderen heb ik een hele zak met pennen, schrijfblokjes, snoep en ballonnen meegenomen. Een groot feest als de leraar de spullen verdeelt onder de kinderen. Naast de speelplaats is een grote hoge “Chinese” muur gebouwd. Aan de andere kant van deze muur bouwen de Chinezen aan de nieuwe jachthaven. Het is een kwestie van tijd voordat het schooltje en de rest van de wijk tegen de grond zal gaan om plaats te maken voor de nieuwe haven annex boulevard.

Ik bezoek vervolgens onder begeleiding van de docent de krottenwijk van Jamestown. De mensen die hier wonen behoren tot een etnische minderheid, de Ga. Zij zijn bekend vanwege hun koppigheid. Ze moeten niets hebben van moderne gezondheidszorg en de overheid. Die overheid is steeds bezig meer gebied van hen af te pakken. In deze sloppenwijk komen ziektes als malaria, hepatitis en cholera e.d. nog veel voor.

We lopen over het strand waar de veehouders hun koeien op het zand houden. Een niveau hoger worden  honderden geiten gehouden, de meesten liggen vastgebonden aan autobanden. Iets verderop zie ik dat geiten geslacht worden. Het bloed vloeit langs de afvalberg het strand op. Op diverse plekken stijgt zwarte rook op van brandende autobanden. Een paar honderd meter verderop liggen vissersboten op het sterk vervuilde strand tussen de plastic en het kledingafval. Een grote tankwagen komt aangereden om op diverse plekken grote watertonnen met schoon drinkwater te vullen. Ik zie ook mobiele plastic toiletten staan. Dit zijn magere resultaten die diverse NGO’s en de overheid hier hebben kunnen bereiken. Op sommige plekken kan ik even een praatje maken met de mensen, de  vrouwen zijn over het algemeen toegankelijker dan de mannen. Ik wordt zelfs herkent van een van mijn eerdere bezoeken. Het leven is op deze plek zeer basaal en keihard.

Bernard is het gelukt om vanuit Lomé in Togo naar Accra te komen. Hij is nu in zijn eerste jaar van zijn specialisatie tot Gynaecoloog. Knap hoe hij ook nu weer zonder studiebeurs of andere structurele financiële steun, dit probeert te doorlopen. Hij is inmiddels 40 jaar  oud, zijn vrouw en twee kinderen die in Kinshasa bij familie wonen, zal hij nog zeker drie en een half jaar niet zien.  ’s Avonds hebben we onder het genot van pastis, op internet nog enkele Franstalige gynaecologie en obstetrie boeken kunnen downloaden. Voor dit alleen al, is de reis vanuit Lomé voor Bernard de moeite waard geweest.

Zondagmorgen na het ontbijt reist Bernard terug naar Lomé.

Deze keer heb mijn koffers snel gemaakt om  vervolgens ’s avonds terug te vliegen naar Amsterdam. De tijd is omgevlogen. Ik heb weer de kans gehad om leuke dingen te kunnen doen en daarbij diverse interessante mensen ontmoet.

Wiel Wijnen

Verpleegkundig specialist orthopedie